Rola podłoża w akwarium słodkowodnym

Podłoże akwarystyczne pełni wiele istotnych funkcji w zbiorniku słodkowodnym: przede wszystkim pełni rolę estetyczną – może podkreślać, eksponować ubarwienie ryb, organizmów wodnych oraz roślin. Podłoże jest także bardzo ważnym elementem w hardscape, czyli w architekturze krajobrazu naszego akwarium

stanowi naturalne środowisko dla ryb, zwłaszcza ryb dennych (które przekopują podłoże w poszukiwaniu pożywienia) ale także wszystkich ryb, które wykorzystują podłoże do rozmnażania (np. wykopują w nim dołki do składania ikry)

podłoże jest także miejscem rozwoju pożytecznych bakterii, które rozkładają produkty przemiany materii – tych samych, które występują w filtrze. Jednak rozwój tych bakterii w podłożu jest na znacznie niższym poziomie niż w filtrze – samo podłoże w oczyszczeniu wody nie wystarczy

podłoże ma także za zadanie utrzymywanie korzeni roślin, zapewnienie im właściwej cyrkulacji wody tak, aby mogły czerpać z podłoża lub wody składniki odżywcze Dobór podłoża w akwarium jest bardzo istotny, od niego zależy bowiem, czy wybrane przez nas rośliny akwariowe będą miały odpowiednie warunki do rozwoju. Wpływa też na estetykę całego zbiornika, a jego najważniejsze funkcje to podtrzymywanie roślin i umożliwienie im prawidłowego wzrostu oraz dostarczanie substancji odżywczych w ilości wystarczającej do optymalnego rozwoju. Jak więc wybrać najlepszą opcję dla flory, jednocześnie nie szkodząc zwierzętom?

Rodzaje podłoży w akwarium słodkowodnym

Podłoża wykorzystywane w akwarystyce słodkowodnej możemy podzielić na:

podłoża naturalne (pochodzenia naturalnego)
podłoża aktywne (spreparowane podłoża z naturalnych składników)
substraty pod podłoża (skoncentrowane mieszanki nawozowe na bazie składników naturalnych)
podłoże samoczyszczące (moim zdaniem odpowiedniejsza nazwa powinna być podłoże stabilizujące parametry wody w określonych granicach)
Podłoża naturalne

Podłoża naturalne stosuje się jako podłoża główne (samodzielne). Jednak w przypadku hodowli roślin może być wymagane wspomaganie w postaci dodatkowego nawożenia (nawozy stałe do podłoża, nawozy płynne lub substraty) Piasek W przypadku akwarystyki poprzez piasek rozumiemy luźną skałę osadową złożoną z pojedynczych ziaren kwarcowych, o granulacji w granicach 0,05-1,5mm. Jest to tzw. podłoże miękkie - ma zaokrąglone krawędzie, które nie ranią ryb oraz innych organizmów wodnych. Jest również obojętne dla parametrów wody - nie wpływa na nie. Jednocześnie podłoże piaszczyste jest najłatwiejsze do utrzymania w czystości - odpady (odchody ryb, resztki jedzenia, części roślin) nie przedostają się między jego ziarnami w głąb podłoża. Dość zwarta jego struktura ma też wady - zbyt gruba warstwa podłoża spowoduje powstawanie stref beztlenowych (o złej cyrkulacji wody), co nie jest pożądane przez korzenie roślin, wręcz będzie prowadziło do ich gnicia. Jest to idealne podłoże dla początkujących akwarystów.



Żwir

Żwir Mówimy tu o żwirze pochodzenia rzecznego o granulacji w granicach 2-8mm (większa granulacja żwiru jest niekorzystna ze względu na zbyt duże wolne przestrzenie pomiędzy poszczególnymi ziarnami żwiru). Żwir, tak jak piasek, występuje w luźnej postaci (pojedyncze ziarna), jest miękkim oraz obojętnym dla parametrów wody podłożem. Wydaje się, że żwir jest najlepszym podłożem dla początkujących akwarystów, tych, którzy nie będą hodować roślin lub będą hodować rośliny, które substancje odżywcze pobierają głównie ze słupa wody (przez liście a nie korzenie).




Bazalt

Bazalt Jest to skała pochodzenia wulkanicznego, która dla potrzeb akwarystyki jest rozdrabniana do granulacji 2-10mm. Jest koloru czarnego, przeważnie ma ostre krawędzie (w dużej mierze zależy to od sposobu kruszenia skały i dalszej obróbki), które będą raniły ciało ryb - dlatego podłoże nie nadaje się dla ryb dennych, przeszukujących podłoże w celu pozyskania pożywienia. Skała bazaltowa często zawiera pęcherzyki - pory, które są korzystne dla pożytecznych bakterii zasiedlających podłoże (tak jak w porowatych wkładach filtracyjnych namnoży się tu więcej bakterii w porównaniu do podłoża, które tych przestrzeni nie posiada). Bazalt jest bogaty w magnez i żelazo, jest również skałą zasadową - może nieznacznie wpływać na podwyższenie pH wody w akwarium. Pomimo, że bazalt uznawany jest za skałę twardą, w wodzie ulega utlenianiu (minerały bogate w żelazo utleniają się do hematytu lub innych tlenków i wodorotlenków żelaza) co wpływa na zabarwienie podłoża na kolor od brązowego do rdzawo-czerwonego.




Dolomit

Dolomit Jest to osadowa skała węglanowa składająca się przede wszystkim (w ponad 90%) z węglanu wapnia oraz węglanu magnezu, jednak w znacznie mniejszym stopniu ulega rozpuszczeniu w wodzie w porównaniu do wapienia (rozpuszczaniu będzie sprzyjało lekko kwaśne środowisko). Dolomit dla potrzeb akwarystyki jest rozdrabniany do granulacji 2-10mm. Jest koloru białego lub żółtego, może mieć ostre krawędzie (w dużej mierze zależy to od sposobu kruszenia skały i dalszej obróbki), które będą raniły ciało ryb - dlatego podłoże nie nadaje się dla ryb dennych. Podłoże z dolomitu może podnosić twardość wody ale nie tak bardzo jak wapienie.




Lateryt

Lateryt jest powszechnie określany jako typ gleby ale także jako typ skały - tutaj skupimy się na skale. Lateryt jest więc osadową skałą alitową - zbudowaną głównie z tlenków i wodorotlenków glinu oraz tlenków żelaza, jednak skała będzie miała różny skład w zależności od położenia, klimatu i głębokości. Jest koloru od czerwonego do ciemnobrązowego. Dla potrzeb akwarystyki jest rozdrabniana do granulacji 2-10mm i może mieć ostre krawędzie (w dużej mierze zależy to od sposobu kruszenia skały i dalszej obróbki). Lateryt w wodzie staje się dość miękki i niestety z czasem może tworzyć zbitą i słabo przepuszczalną skorupę na powierzchni - zwłaszcza, gdy będzie zbytnio rozdrobniony. Ze względu na dużą zawartość tlenków żelaza podłoże to jest szczególnie polecane do akwariów roślinnych. Ma również właściwości do usuwania fosforu i metali ciężkich z wody (zwłaszcza w środowisku kwaśnym).




Aragonit

Aragonit często nazywany pokruszonym koralem. Aragonit występuje w postaci nieorganicznej (jako skały) ale także w postaci organicznej: w prawie wszystkich muszlach mięczaków oraz jako wapienny szkielet wewnętrzny koralowców ciepłowodnych i zimnowodnych (korali rafowych - Scleractinia). Jest minerałem z gromady węglanów - krystaliczną postacią węglanu wapnia. Jest koloru białego, szarego do kremowego i zazwyczaj dostępny jest w bardzo drobnej granulacji. Aragonit lub pokruszone korale wpływają na podwyższenie pH wody oraz jej twardości, dlatego często jest wykorzystywany jako podłoże w biotopach Malawi / Tanganika.




Zasady doboru podłoża

Przede wszystkim należy się zastanowić jaki typ zbiornika będziemy zakładać - akwarium biotopowe, akwarium z roślinami, akwarium z rybami dennymi itp. To pozwoli nam ustalić, czy potrzebne będzie podłoże miękkie, czy wymagane będzie dodatkowe nawożenie dla bardziej wymagających roślin, czy odtwarzamy zbiornik z wysokim pH i dużą twardością wody (np Tanganika).
Teraz trzeba się zastanowić jaka granulacja będzie najbardziej odpowiednia. Zbyt duża granulacja sprzyja powstaniu sporych szczelin między ziarnami podłoża, przez co rośliny mają problemy z właściwym ukorzenieniem się a w szczelinach tych gromadzą się wszelkie nieczystości (odchody, resztki pożywienia, resztki roślin itp.) utrudniając czyszczenie podłoża. Zbyt mała granulacja sprzyja powstawaniu w głębszych warstwach podłoża stref beztlenowych - woda nie cyrkuluje właściwie w tych miejscach, co prowadzi do gnicia korzeni roślin.
Musimy też wiedzieć ile podłoża będziemy potrzebowali

Ważne kwestie, na które również warto zwrócić uwagę przed dokonaniem zakupu podłoża to:

czy i w jaki sposób dane podłoże wpływa na parametry wody w akwarium,
czy nie uwalnia do wody jakiś szkodliwych substancji (np. czym są barwione kolorowe żwirki lub piaski),
czy podłoże jest porowate - sprzyja to wzmożonemu rozwojowi pożytecznych bakterii w podłożu,
czy podłoże nie zbryla się, zbija - zwłaszcza na niższych poziomach, co prowadzi do powstawania stref beztlenowych,
czy nie pyli w wodzie - nie powoduje jej ciągłego zmętnienia,
czy łatwo sadzi się w nim rośliny.

Przygotowanie podłoża

Wszystko zależy od wybranego podłoża ale większość z nich trzeba przed użyciem przepłukać kilkukrotnie aby pozbyć się kurzy, pyłu, brudu - stosowna instrukcja powinna znajdować się na opakowaniu.
Ilość podłoża w akwarium
Co do ilości podłoża, jaka będzie potrzebna, wystarczy skorzystać ze wzoru:
(x [cm] *y [cm] *z [cm]) /1000 [dm3 = litrów]


gdzie:
x - długość zbiornika
y - szerokość zbiornika
z - grubość podłoża
Grubość podłoża w akwarium
Zwykle przyjmuje się, że grubość podłoża powinna wynosić 5cm.
Więcej (do 8-10cm), gdy będziemy sadzić rośliny z rozbudowanym systemem korzeniowy. Mniej, gdy mamy do czynienia z bardzo rozdrobnionym materiałem (np. piasek) - wtedy grubość podłoża powinna wynosić 2,5-3,5cm (aby uniknąć stref beztlenowych).
Podłoże w akwarium nie musi być idealnie wypoziomowane. W przypadku akwarium z roślinami często usypuje się grubszą warstwę podłoża w tylnej części a mniejszą w przedniej. Ale nie jest to reguła. Warto poeksperymentować - można tworzyć pagórki, kopce, zbocza w różnych obszarach dna, aby uformować ciekawą aranżację.
Podłoże z samego żwiru - jałowe

Zaleca się, by granulacja podłoża dla roślin akwariowych mieściła się w przedziale 2-6mm, ponieważ sprzyja wówczas rozwojowi systemu korzeniowego. Jeśli jednak nie planujemy sadzić roślin, które posiadają rozległe korzenie, podłoże może składać się z większych kamyczków. Zbyt drobny piasek ma z kolei tendencję do tworzenia bardzo twardej warstwy, co blokuje rozrost korzeni, a niektórzy twierdzą, że tworzą się w nim strefy beztlenowe, na skutek czego rozpoczynają się procesy gnilne. W przypadku żwiru ważna jest nie tylko granulacja, ale również to, czym tak naprawdę jest wybrane przez nas podłoże. Na przykład bazalt może zatwardzać wodę, podobnie jak marmur, kwarc natomiast jest obojętny dla odczynu. Dobrze jest dopytać w sklepie akwarystycznym, jeśli opakowanie nie zawiera odpowiednich informacji, by uniknąć potem przykrych niespodzianek i szukania elementu wystroju, który odpowiada za zmianę parametrów. Z oczywistych względów podłoże z samego żwiru nie jest najlepszym wyborem do stworzenia akwarium roślinnego. Zaleca się przynajmniej wzbogacenie go kulkami nawozowymi lub inną formą nawozu do podłoża, na przykład pałeczkami czy tabletkami. Dobrze jest to zrobić przed startem akwarium, układając nawóz w równych odległościach, a następnie przysypując żwirem lub, kiedy posiadamy niewielką ilość roślin ukorzeniających się w dnie, zastosować je bezpośrednio po posadzeniu, dostosowując rozmieszczenie do potrzeb poszczególnych gatunków.
Podłoże z substratu podżwirowego i żwiru

Substraty podżwirowe, zwane także bazami, pozwalają na stworzenie doskonałych warunków do rozrostu korzeni, zawierając odpowiednio zbilansowane mikro- i makroelementy. Przy okazji pozostawiają akwaryście swobodę w zagospodarowaniu górnej warstwy podłoża, ponieważ przykrywa się je warstwą dowolnie wybranego żwiru w celu zapobiegania zbyt szybkiemu rozpuszczaniu się substancji odżywczych w wodzie. Warstwa substratu powinna mieć około 2-3 centymetry, następnie należy nałożyć żwir na kolejne 3-5cm. Dzięki temu wszystkie minerały trafią dokładnie tam, gdzie powinny, czyli do korzeni. Substraty podżwirowe są rozwiązaniem droższym niż używanie samego żwiru, ale efekty, jakie możemy przy ich pomocy osiągnąć, są również o wiele lepsze. Jeśli zależy nam na tańszej opcji, można pokusić się o przygotowanie substratu własnoręcznie z ziemi ogrodowej. Wiele źródeł internetowych podaje, że baza z ziemi ogrodowej nadaje się dla tak zwanych akwariów Low Tech, czyli z jak najmniejszą ingerencją akwarysty i niewielką ilością światła, natomiast ja pokuszę się o stwierdzenie (poparte własnymi doświadczeniami), że można z powodzeniem używać ziemi jako substratu w każdym akwarium, należy jednak przestrzegać pewnych zasad. Na szczegółowe opisanie własnoręcznie wykonanych baz przyjdzie jeszcze pora - tutaj tylko sygnalizuję zjawisko, ponieważ zasługuje ono na poświęcenie większej ilości czasu i miejsca.
Gotowe substraty

Wraz ze wzrostem zainteresowania akwariami naturalnymi pojawiło się spore zapotrzebowanie na gotowe substraty z tej prostej przyczyny, że ogromna ilość akwarystów zachwyciła się efektami, jakie przy ich pomocy można osiągnąć. Rzeczywiście takie rozwiązanie posiada niemal same zalety, może z wyjątkiem ceny, gdyż bez wątpienia jest najdroższe z prezentowanych. Nie polecam ich jednak początkującym akwarystom, ponieważ wymagają szczególnego dbania o zbiornik, przynajmniej w pierwszym okresie po zalaniu. Gotowe podłoża poza tym, że posiadają odpowiednią granulację i uwalniają substancje odżywcze, stabilizują pH wody w akwarium i obniżają jej twardość. Jest to zaleta nie do przecenienia, gdy dysponujemy twardą wodą i nie posiadamy filtra RO. Ich wydajność zależy od wielu czynników, ale średnio działają przez kilkanaście miesięcy, natomiast są akwaryści, którzy z powodzeniem używali jednego podłoża przez 2-3 lata i zaobserwowali spadek wydajności dopiero pod koniec tego okresu. Oczywiście wiele zależy od producenta, dlatego przed zainwestowaniem w drogi substrat polecam lekturę etykiet i opisów, by uniknąć rozczarowania i wybrać ten, który spełni nasze oczekiwania.
Grubość podłoża w akwarium

Zwykle przyjmuje się, że grubość podłoża powinna wynosić 5cm. Więcej (do 8-10cm), gdy będziemy sadzić rośliny z rozbudowanym systemem korzeniowy.